Is steenpapier recyclebaar? En is papierrecycling zo goed als je denkt?

Vraag de meeste mensen welk papier de duurzame keuze is en ze zeggen gerecycled. Dat is het antwoord dat de sector er decennia lang heeft ingestampt. Nederland is er bovendien echt goed in: in 2024 werd 81 procent van het niet-verpakkingspapier ingezameld en 89 procent van het papieren verpakkingsmateriaal, tegen een Europees gemiddelde van 75,1 procent [1][2]. Koploper van Europa.

Dat getal doet alleen heel veel werk, en het betekent niet wat vrijwel iedereen denkt.

Wij maken notitieboeken van steenpapier, dus wij hebben hier een belang. Precies daarom staat onder dit artikel een bronnenlijst met nummers. Controleer ze liever dan dat je ons op ons woord gelooft.

Het recyclingpercentage is geen recyclingpercentage

Het gepubliceerde cijfer is een verhouding. Aan de ene kant het gewicht aan papier dat is ingezameld voor recycling. Aan de andere kant het papierverbruik in datzelfde jaar. Deel het een door het ander en je hebt een percentage [3].

Wat het niet meet is hoeveel van dat ingezamelde papier daadwerkelijk terugkomt als papier. Inzamelen is niet verwerken. Een deel van het Nederlandse oud papier wordt bovendien in het buitenland verwerkt, vooral in Duitsland en Oost-Europa, met de transportemissies en de mindere traceerbaarheid die daarbij horen [4].

De verhouding beweegt ook om redenen die niets met recyclinggedrag te maken hebben. Cepi merkte zelf op dat het recordpercentage van 79,3 procent in 2023 deels te verklaren was door een ongewoon laag papierverbruik dat jaar [3]. Minder papier verbruikt, dezelfde inzameling, hoger percentage. Er is geen extra vel gerecycled.

En er verdwijnt materiaal in de fabriek. Onderzoek naar Europese papierfabrieken laat zien dat de opbrengst van gerecyclede papierproductie kan zakken tot 75 procent, waarbij tot een kwart van het ingezamelde papier als slib eindigt [5].

Een houtvezel gaat geen 25 rondes mee

Dat getal van 25 komt uit een laboratoriumstudie onder ideale omstandigheden [6], en het wordt door de sector graag geciteerd.

De gemeten werkelijkheid ligt lager. Cepi rapporteert dat een vezel in Europa in 2024 gemiddeld vier recyclerondes doorliep voordat hij het systeem verliet [7]. Vezels worden korter bij elke keer pulpen, en ze komen vervuild binnen: inkt, lijm, coatings, nietjes, nat karton. Daarom is gerecycled papier grijzer, zwakker en stoffiger dan nieuw papier, en daarom belandt de meeste gerecyclede vezel in verpakkingen en tissue in plaats van terug in een notitieboek. Tissue en hygiënepapier verlaten de kringloop meteen en zijn helemaal niet te recyclen [2].

Houtpapier recyclen is geen kringloop. Het is een trap naar beneden.

Recyclen is sowieso de verkeerde vraag

In afvalbeleid bestaat een rangorde, in Nederland de Ladder van Lansink, met recyclen bijna onderaan:

1. Weigeren
2. Verminderen
3. Hergebruiken
4. Repareren
5. En pas daarna recyclen

Recyclen staat bijna onderaan omdat het het antwoord is op een vraag die al fout is gelopen. Je vraagt je af wat je moet doen met afval dat je al hebt gemaakt.

Steenpapier begint hoger op die ladder. De grondstof is kalksteen uit de groeve, gemalen tot poeder [8]. Er wordt niets geteeld of gekapt om het te laten bestaan.

Hoe goed recyclet steenpapier zelf?

Als materiaal beter dan papier, en dat is geen marketingzin maar een eigenschap van de ingrediënten.

Het bindmiddel is HDPE, hetzelfde plastic als in melkflessen. In praktijktests is HDPE minstens tien keer gerecycled met behoud van zijn materiaaleigenschappen [9]. Zet dat naast de vier gemeten rondes van een papiervezel, waarbij de kwaliteit elke ronde daalt. Calciumcarbonaat, de andere tachtig procent, gaat helemaal niet achteruit en is al een van de gangbaarste minerale vulstoffen in de kunststofindustrie. In een plasticstroom is dat steenpoeder dus geen vervuiling maar een bekend ingrediënt [10].

Wat ontbreekt is geen chemie maar inzameling. Steenpapier valt onder plasticcode 2 [8], maar de Nederlandse PMD-inzameling is bedoeld voor verpakkingen, dus een versleten notitieboek hoort daar formeel niet thuis. En bij het oud papier hoort het al helemaal niet, want daar vervuilt het de pulp.

Daarom beginnen we bij onszelf. Is je boekje aan het eind van de rit, dan mag je hem aan ons terugsturen. Hoe meer er terugkomt, hoe eerder een echte stroom de moeite waard wordt.

Wat wij wel en niet beweren

Steenpapier wordt gemaakt zonder bomen, met geen proceswater bij het vormen van het vel, en zonder bleekmiddel of zuur.

Een CO2-percentage noemen we niet. Wij hebben onze eigen voetafdruk inmiddels wel doorgerekend, en de uitkomst is eerlijker dan prettig: in de productie ligt steenpapier ongeveer dertig procent onder houtpapier, maar over de hele levensduur is het ongeveer gelijkspel, omdat het plastic dat het vel bij elkaar houdt fossiel is en bij verbranding wel meetelt waar papier als biogeen op nul staat. De hele berekening, met bronnen en met de plekken waar hij wankelt, staat in wij rekenden de CO2 van ons eigen notitieboek uit.

Er zit plastic in steenpapier, en dat betekent dat het niet composteert en niet plasticvrij is. Laat een boekje niet in het bos liggen. Het verdwijnt niet, het valt langzaam uiteen in kleinere stukken.

Geen boom, geen bleek, geen proceswater. Dat is niet hetzelfde als groen, en wij proberen die twee zinnen uit elkaar te houden.

Hoe je dit zelf controleert

Zoek het recyclingpercentage van je eigen land op en lees de methodenoot eronder. Kijk of het cijfer inzameling gedeeld door verbruik is, en of geëxporteerd materiaal meetelt. Dat is meestal zo. Als je eenmaal hebt gezien hoe het getal is opgebouwd, lees je het niet snel meer op dezelfde manier.

Bronnen

1. Stichting Papier Recycling Nederland (PRN), monitoring 2024: 81 procent recycling van niet-verpakkingspapier en karton.
2. Papier & Karton, Nederland blijft koploper papierrecycling met hoge percentages: PRN 81 procent, Verpact 89 procent, EU-gemiddelde 75,1 procent, en de noot over hygiënepapier.
3. Cepi, Key Statistics 2023, European Pulp & Paper Industry: definitie van het recyclingpercentage en de noot bij het cijfer van 2023.
4. Printmedianieuws, Nederland koploper papierrecycling, verfijning nodig: over de export van Nederlands oud papier.
5. Kinnarinen e.a., Resources, Conservation and Recycling: opbrengstverlies in gerecyclede papierproductie tot 25 procent.
6. Pro Carton en TU Graz, 2021: laboratoriumstudie naar vezelrecyclebaarheid tot 25 cycli onder ideale omstandigheden.
7. Cepi, Circular Economy: in Europa doorliep elke vezel in 2024 gemiddeld vier recyclerondes.
8. Samenstelling van steenpapier en indeling onder plasticcode 2.
9. Praktijktests waaruit blijkt dat HDPE minstens tien keer te recyclen is, gepubliceerd via Plastics Today.
10. Pebble Printing Group, Stone Paper FAQ: calciumcarbonaat als vulstof in gerecycled plastic.

Een uitgebreidere behandeling van dezelfde cijfers, met alle links, staat in het artikel De waarheid over papierrecycling op moyu-notebooks.com.