Wat is steenpapier, en hoe wordt het eigenlijk gemaakt?

Steenpapier wordt niet van bomen gemaakt. Het bestaat voor ongeveer 80 procent uit gemalen kalksteen, hetzelfde calciumcarbonaat dat in een marmeren aanrechtblad zit of in een lepel zuiveringszout, bij elkaar gehouden door zo'n 20 procent plastic [1]. Geen pulp. Geen proceswater, geen chloorbleek, geen hout. Inkt uit een gewone balpen of een potlood hecht er prima op, regen loopt eraf omdat er geen vezel is die water opzuigt, en scheuren gaat een stuk moeilijker dan bij het papier in een gewoon notitieboek. Het is niet waterdicht zoals een droogtas dat is, en het is niet plasticvrij, en elk merk dat je die twee dingen tegelijk vertelt hoopt dat je de kleine letters overslaat.

Dat is de korte versie. De meeste pagina's die steenpapier uitleggen stoppen daar ongeveer, plakken er een zin over bomen sparen achter, en laten precies die dingen weg die je wil weten voordat je iets koopt. Deze gaat door.

Waar steenpapier van gemaakt is

Twee grondstoffen, in een verhouding van 80 om 20 naar gewicht:

• Calciumcarbonaat, ongeveer 80 procent. Kalksteen, gewonnen in de groeve en gemalen tot poeder.
• HDPE, ongeveer 20 procent. Het plastic dat elke korrel bindt tot een vel.

De eerste is calciumcarbonaat, gemalen tot een fijn poeder. Het komt uit kalksteen, een van de meest voorkomende gesteenten op aarde, dat in een groeve wordt gewonnen en daarna wordt gemalen. Het is van zichzelf al wit. De tweede is HDPE, hogedichtheidpolyetheen, hetzelfde plastic als in melkflessen en flessendoppen. Dat is het bindmiddel. Zonder dat is het kalksteenpoeder alleen maar poeder en heb je geen vel.

Nu het stuk dat de marketing meestal vaag houdt. Je leest vaak dat het plastic gerecycled is. Soms is dat zo, soms niet, en het hangt volledig af van de fabrikant. In onze vellen is de HDPE nieuw plastic, omdat gerecycled HDPE in de zuiverheid die een dunne film nodig heeft lastig constant in te kopen is. Dat zeggen we liever gewoon dan dat we een claim drukken die we niet elke batch waar kunnen maken. Het gerecyclede HDPE in onze keten zit in de verzenddozen, niet in de pagina's. Staat er bij een ander merk gerecycled plastic zonder dat erbij staat om welke batch het gaat, dan is dat een terechte vraag om te stellen.

Hoe steenpapier gemaakt wordt

Het proces is slim bedacht, en het lijkt in niets op een papierfabriek.

Het kalksteenpoeder wordt gemengd met verhitte HDPE tot het plastic elke korrel omhult en de hele massa aan elkaar plakt. Dat mengsel wordt vervolgens geëxtrudeerd en opgeblazen tot een dunne film, zoals een glasblazer een bel dunner maakt door erin te blazen. Terwijl de film langs een hoge toren omhoog gaat koelt hij af, en tegen de tijd dat hij bovenkomt is hij op de gewenste dikte gestold. Daarna wordt hij naar beneden getrokken en opgerold. Meer is het niet. Er wordt geen boom gekapt, er is geen water nodig om vezels tot brij te roeren omdat er geen vezel is, en er is geen bleekmiddel of optische witmaker nodig om het wit te krijgen, want gemalen kalksteen is al wit. De fabriek waar ons vel vandaan komt is Cradle to Cradle-gecertificeerd en produceert zonder afvalwater [2].

Het materiaal werd eind jaren negentig voor het eerst geproduceerd in Taiwan, en het grootste deel van de wereldproductie komt daar en uit China nog steeds vandaan. Een jong materiaal met een oeroude grondstof.

Hoe het schrijft en hoe het zich houdt

Hier zitten de echte afwegingen, en bijna niemand schrijft ze op.

Inkt gedraagt zich anders. Omdat het oppervlak niets opneemt heeft een gelpen of vulpen langer nodig om te drogen, dus een snelle linkerhand veegt een natte regel uit. Een gewone balpen of een potlood is de sweet spot, en potlood pakt dat licht krijtachtige oppervlak bijzonder mooi. Het vel is dichter en iets zwaarder dan houtpapier van dezelfde dikte. Dat merk je over een heel boekje, niet van pagina tot pagina.

En dan de regen. Omdat er geen vezel is die water opneemt, gaat het vel niet golven, niet pulpen en niet doorschijnen als het nat wordt, en blijft potlood of balpen staan waar je het zette. Droog vegen en doorschrijven. Dat is waterbestendig, geen waterdichtheidsklasse, en dat verschil telt: onderdompelen vindt de grens. Waar die grens precies ligt hebben wij niet gemeten, en we gaan er ook geen getal bij verzinnen. Zodra de proefdruk er is doen we die test en zetten we het resultaat erbij.

Is steenpapier echt de groenere keuze?

Dat hangt af van waarmee je het vergelijkt, en het antwoord is geen glanzend percentage.

Tegenover papier van nieuwe houtpulp is het productieverhaal echt en controleerbaar: geen bomen gekapt, geen proceswater bij het vormen van het vel, geen bleekchemie [2].

Wat wij niet doen is er een CO2-percentage bij zetten. Wij hebben onze eigen voetafdruk inmiddels wel doorgerekend, en de uitkomst is eerlijker dan prettig: in de productie ligt steenpapier ongeveer dertig procent onder houtpapier, maar over de hele levensduur is het ongeveer gelijkspel, omdat het plastic dat het vel bij elkaar houdt fossiel is en bij verbranding wel meetelt waar papier als biogeen op nul staat. De hele berekening, met bronnen en met de plekken waar hij wankelt, staat in wij rekenden de CO2 van ons eigen notitieboek uit.

Je ziet op sommige notitieboekpagina's 94 procent staan. Dat komt uit de levenscyclusanalyse van MOYU en die vergelijkt één uitwisbaar boekje met vijftien wegwerpboekjes over drie jaar [3]. Die winst zit dus vooral in hergebruik, niet in het materiaal, en geldt daarom niet voor een permanent boekje zoals het onze.

De keerzijden zijn net zo echt. Kalksteen moet nog steeds gewonnen worden en dat kost energie. Door het plastic is steenpapier NIET biologisch afbreekbaar, NIET composteerbaar en NIET plasticvrij, drie claims die je er nooit naast zou moeten zien staan.

Over recyclen is het verhaal juist positiever dan je zou denken. HDPE is in praktijktests minstens tien keer gerecycled met behoud van zijn eigenschappen [4], en calciumcarbonaat gaat helemaal niet achteruit; het is al een gangbare vulstof in gerecycled plastic [5]. Zet dat naast een papiervezel, die in Europa gemiddeld vier rondes haalt [6]. Wat ontbreekt is geen chemie maar inzameling: de Nederlandse PMD-bak is voor verpakkingen, dus een versleten notitieboek hoort daar formeel niet in. Daarom mag je hem aan ons terugsturen. Uitgebreider staat dat in ons stuk over of steenpapier recyclebaar is.

Steenpapier, gewoon papier en gecoat papier vergeleken

Steenpapier is niet de enige manier om een notitieboek tegen regen te laten kunnen. De drie soorten naast elkaar:

Het bekendste outdoormerk, Rite in the Rain, coat gewoon houtpapier zo dat water eraf parelt. Het verschil zit in waar de waterbestendigheid vandaan komt: bij hen is het een laag op een vezelvel, bij steenpapier is het een eigenschap van het vel zelf, dus er is geen coating die na verloop van tijd kan slijten. Geen van beide is in het algemeen beter. Het zijn twee antwoorden op hetzelfde natte probleem, en welke bij je past hangt af van je pen, je klimaat en hoe je over het materiaal eronder denkt.

Veelgestelde vragen

Is steenpapier waterdicht? Het is waterbestendig, niet waterdicht. Regen, spatten en vochtige handen deren het niet, omdat er geen vezel is die ze opneemt. Het is niet geschikt voor onderdompeling en het is geen duikuitrusting.

Kun je er met een gewone pen op schrijven? Ja. Balpen en potlood zijn ideaal. Gel en vulpen werken ook, maar drogen langzamer omdat het oppervlak niets opneemt.

Is steenpapier biologisch afbreekbaar? Nee. Onder langdurig uv wordt het bros en verpoedert het, maar in een donkere stortplaats blijft het liggen, net als de meeste plastics en in de praktijk ook het meeste begraven houtpapier.

Heeft steenpapier een lagere CO2-voetafdruk dan papier? Niet aantoonbaar. In de productie wel, over de hele levensduur ongeveer gelijk. Wij hebben het zelf doorgerekend en de uitkomst staat in ons artikel daarover.

Is steenpapier recyclebaar? Als materiaal beter dan papier: HDPE haalt minstens tien rondes [4] en calciumcarbonaat gaat niet achteruit [5]. Wat ontbreekt is een inzamelstroom. De details staan in ons aparte artikel.

Werkt het in de kou? Ja, en daar is het op zijn best. Het blijft soepel bij vorst, waar vochtig houtpapier langs de vouw zou scheuren.

Wie heeft het bedacht? Het werd eind jaren negentig voor het eerst in Taiwan geproduceerd, en het meeste steenpapier komt nog steeds uit die regio.

De korte versie

Steenpapier is gemalen kalksteen en een beetje plastic, opgeblazen tot een vel dat regen negeert en de boom, het proceswater en het bleekmiddel overslaat die houtpapier nodig heeft. Je schrijft erop met de pen die je al hebt. De milieuwinst zit in wat er niet gebeurt: geen kap, geen bleek, geen proceswater. Op CO2 is het geen schoon geweten maar ongeveer gelijkspel, en dat hebben we zelf nagerekend in plaats van het te verzwijgen.

Dus voor je volgende natte ochtend buiten: wat wil je liever, dat je aantekeningen het weer overleven of het recyclingdebat? Hoe ons steenpapier notitieboek het eerste doet zie je op de productpagina. Geen boom, geen bleek, geen proceswater, en hier staat wat dat in cijfers wel en niet betekent.

Bronnen

1. Samenstelling van steenpapier, ongeveer 80 procent calciumcarbonaat en 20 procent HDPE, en indeling onder plasticcode 2.
2. Levenscyclusanalyse van MOYU: productie zonder proceswater, Cradle to Cradle-gecertificeerde fabriek.
3. Dezelfde levenscyclusanalyse: 6 kg CO2 voor vijftien houtpulpboekjes tegenover 0,37 kg voor één uitwisbaar steenpapierboekje over drie jaar, oftewel 94 procent.
4. Praktijktests waaruit blijkt dat HDPE minstens tien keer te recyclen is, gepubliceerd via Plastics Today.
5. Pebble Printing Group, Stone Paper FAQ: calciumcarbonaat als vulstof in gerecycled plastic.
6. Cepi, Circular Economy: in Europa doorliep elke vezel in 2024 gemiddeld vier recyclerondes.