Notitieboek voor veldwerk: waar een landmeter, ecoloog of archeoloog op let

Een notitieboek voor veldwerk is eerst een archiefstuk. Bij landmeters is het veldboek het oorspronkelijke document van de opname, en daar horen oude regels bij die nog steeds gelden: gebonden pagina's, geen losse vellen, nooit gummen, een fout getal doorstrepen met één lijn en de correctie ernaast zetten. Een boekje dat je daarvoor koopt moet eerst die regels dienen en dan pas het weer. Dat verandert het boodschappenlijstje. Regen afschudden is niet genoeg. De pagina moet een potloodlijn tientallen jaren vasthouden, de bladzijden op volgorde houden en onderweg naar kantoor geen vel verliezen.

De pagina's die hierop scoren zijn bijna allemaal lijstjes met tien boekjes en sterren. Geen van die pagina's noemt de archiefregels. Daar begin ik dus. Daarna papier, pen, formaat, en de twee situaties waarin ons eigen boekje de verkeerde keuze is.

Waar dient een veldboek eigenlijk voor?

Landmeters, ecologen, geologen en archeologen houden veldnotities bij om dezelfde reden: de meting zelf is maar de helft van de data. De opstelling, de instrumenthoogte, het weer, het transectnummer, het kwadrant dat een meter is opgeschoven vanwege een hek, het tijdstip waarop het tij keerde. Die context maakt het getal bruikbaar voor iemand die er niet bij was. In de landmeetkunde staat het zo in de handboeken: de veldnotities zijn het juridische verslag van de opname, en een boek waarin gegumd is verliest zijn geloofwaardigheid.

Voor ecologen is de regel zachter. Een soortentelling zonder datum, waarnemer en methode is geen data. Gebonden, gedateerde, genummerde pagina's zijn de goedkoopste kwaliteitscontrole die er bestaat.

Wat moet een notitieboek voor veldwerk kunnen?

1. Elke pagina houden. Gebonden, geen ringband, liever ook geen uitscheurbare vellen. Een verslag met een gat erin is een verslag met een vraagteken.
2. Een potloodlijn vasthouden die blijft. Grafiet loopt niet uit, verbleekt niet en bevriest niet. Een eeuw lang zijn veldboeken in potlood bijgehouden, en het vel moet grafiet dus goed pakken.
3. Regen, modder en natte handen doorstaan zonder dat de pagina zacht wordt. Houtpapier zwelt op en scheurt bij de vouw. Een vel dat geen water opneemt, gecoat of vezelvrij, doet dat niet.
4. In een zak passen die je echt gebruikt. Het klassieke zakveldboek meet ongeveer 117 bij 184 mm, en alles wat daar flink boven zit blijft in de bus liggen.
5. Niet uit elkaar vallen in het archief. Na de klus gaat het boekje in een doos, soms voor de levensduur van het perceel. Papier dat vergeelt, een binding die loslaat, pagina's die aan elkaar plakken: dat zijn problemen van over tien jaar.

Welk papier houdt veldwerk vol?

Drie soorten vel halen het weer-deel van de lijst.

De eerste rij is degene die de lijstjes vergeten. Veldboeken op katoenrijk papier zijn niet voor niets de standaard van het vak, en wie vooral droog werkt heeft er nog steeds een prima boek aan. De andere twee zijn voor wie in de regen schrijft.

Steenpapier is wat wij maken. Het is gemalen kalksteen, bij elkaar gehouden door een klein deel HDPE, dus er zit geen vezel in die water opzuigt. Regen, dauw en een natte handschoen laten de pagina vlak en de lijn zitten. Potlood pakt er donkerder op dan op gewoon papier, en voor een veldverslag is dat de nuttigste eigenschap die er is. De volledige vergelijking met gecoat papier staat in steenpapier vs Rite in the Rain, die herhaal ik hier niet.

Potlood of inkt in een veldboek?

Hier zijn de landmeettraditie en de natte praktijk het volledig eens. Een hard potlood was de norm in veldboeken omdat grafiet niet uitloopt als de pagina nat wordt en niet verbleekt in de map. Op een vel dat geen water opneemt wordt dat argument sterker, want inkt op waterbasis kan nergens in trekken en blijft bovenop liggen tot iets hem uitveegt. Een balpen werkt en droogt snel. Gelpen of vulpen: eenmalige fout. Welke pen wat doet staat in schrijft een gewone pen op steenpapier.

Houd ook de correctieregel aan: doorstrepen, de nieuwe waarde ernaast, paraaf erbij. Niet schuren op de pagina. Op steenpapier laat grafiet makkelijker los dan op vezelpapier, wat één reden extra is om het niet te proberen.

Welk formaat, welke liniëring en welke binding?

Het standaard zakveldboek zit rond 117 bij 184 mm. Ons boekje is B6, 125 bij 176 mm, en past dus in dezelfde vestzak met een volle schrijfregel over de breedte, tachtig pagina's van 120 micron, genaaid.

Bij de liniëring moet ik eerlijk zijn. Onze pagina's zijn gelijnd op 7 mm. Geen ruitjes, geen waterpaskolommen, geen tabel voor achter- en voorwaarts, geen dwarsprofielraster. Wie de hele dag waterpasloopjes doet, is beter af met een speciaal waterpasboek met voorgedrukte kolommen, en dat moet je dan ook kopen. Wie opstelgegevens, schetsen, situatieschetsjes van meetpunten, transectlogs, soortentellingen en terreincondities noteert, kan uit de voeten met een gelijnde pagina, en een gelijnde pagina die na een natte ochtend nog leesbaar is werkt beter.

Waar past steenpapier wel, en waar niet?

Zon bij langdurige opslag. Het vel vervormt pas boven de 120 graden, en daarom kan steenpapier niet door een laserprinter. In het veld kom je die grens nergens tegen. Wat bij archivering wel telt is direct zonlicht: maanden achtereen UV breekt het bindmiddel af. Bewaar het archiefexemplaar in een la of een kast, niet op de hoedenplank van de bus.

Recycling en het archief. Steenpapier mag niet bij het oud papier. Voor een verslag dat bewaard wordt maakt dat weinig uit, je gooit het toch niet weg. Voor een kladboekje dat na elke klus de container in gaat is een katoen- of gecoat boek de eerlijkere keuze. Wat de duurzaamheidscijfers wel en niet dragen staat in is steenpapier echt duurzaam, en ik heb liever dat je dat leest dan dat je hier een percentage van mij aanneemt.

Veelgestelde vragen

Mag ik een steenpapieren boekje als officieel veldboek gebruiken? Technisch wel: gebonden, zelf te nummeren, potloodvriendelijk, waterbestendig. Of je opdrachtgever, bureau of beroepsvereniging het accepteert is hun regel, niet de onze. Vraag het voor de klus, niet erna.

Blijft potlood op steenpapier jaren zitten? Grafiet ligt op het oppervlak en blijft donker, en het vel bevat geen lignine, dus het vergeelt niet. Bewaar het uit direct zonlicht en het verslag gaat langer mee dan de klus.

Ruitjes of lijntjes voor veldwerk? Ruitjes voor dwarsprofielen en schetsen op schaal, lijntjes voor logs en lopende notities. Het onze is alleen gelijnd.

En de trucs om überhaupt in de regen te schrijven? De pagina afschermen met je lichaam, korter schrijven, het boekje dichtdoen tussen twee notities. Ze staan in aantekeningen maken in de regen.

Hoe verhoudt het zich tot Rite in the Rain voor landmeetwerk? Allebei schudden ze regen af. Gecoat papier voelt als papier en werkt met hun allweather-pennen; steenpapier is scheurvaster en neemt elke balpen of elk potlood. De volledige vergelijking staat hierboven gelinkt.

De korte versie

Een notitieboek voor veldwerk is eerst een archiefstuk: gebonden, potloodvriendelijk, nooit gummen, over dertig jaar nog leesbaar. Daarna moet het regen, modder en een natte handschoen doorstaan zonder zachte pagina's. Katoenen veldboeken doen het eerste goed en het tweede half, gecoat papier en steenpapier doen allebei, ieder op zijn eigen manier. Het onze is gelijnd en niet geruit, en het mag aan het eind niet bij het oud papier. Past dat, dan gaat de pagina langer mee dan het weer.

De echte vraag is dus of je notities kolommen nodig hebben of lijnen. Volstaan lijnen, bekijk dan hoe ons B6-notitieboek van steenpapier een potloodlijn vasthoudt op een natte pagina. Geen boom, geen bleek, geen proceswater, en hier staat wat dat in cijfers wel en niet betekent.

Bronnen: Geomatics: survey field books and field notes, Northing & Easting: field notebooks, no erasures and hard pencil, Notebook Stories: on using field notebooks as the legal record, KIVI: wij rekenden de CO2 van ons eigen notitieboek uit