Geologie-veldboek van steenpapier: wat past, wat niet, en de zuurtest
Een geologisch veldboek moet drie dingen: een potloodlijn vasthouden op een natte ontsluiting, een schets op schaal toelaten, en na de klus jaren in een archiefdoos overleven. Steenpapier doet het eerste en het derde beter dan houtpapier, en het tweede slechter, want ons vel is gelijnd en niet geruit. Dat is de eerlijke samenvatting. Wie een geruit boek met referentiepagina's wil, koopt het gele boekje van Rite in the Rain en leest hieronder waarom. Wie vooral beschrijft, meet en in de regen staat, heeft aan een vel van gemalen kalksteen een merkwaardig passend gereedschap.
En ja, het is kalksteen. Daar komen we op terug bij de zuurtest.
Wat moet een geologisch veldboek kunnen?
Het klassieke veldboek is een zakformaat met een harde kaft, ruitjes op de rechterpagina voor schetsen en kolommen op de linker voor metingen: strekking en helling, laagdikte, korrelgrootte, kleur, fossielen, monsternummer. Daar komt een vaste set gewoontes bij die uit de landmeetkunde stamt en die we in ons stuk over veldboeken voor landmeters en ecologen uitwerken: potlood, nooit gummen, doorstrepen met één lijn, pagina's op volgorde, niets uitscheuren.
Vijf eisen, in volgorde van gewicht:
- Potlood pakt donker en blijft. Een geoloog schrijft in hard potlood, want dat loopt niet uit en verbleekt niet in het archief.
- Het vel neemt geen water op. Ontsluitingen zijn nat, kliffen druipen, rivierbeddingen zijn per definitie vochtig.
- Er is ruimte voor een schets op schaal. Hier willen de meeste geologen ruitjes.
- Het boekje is gebonden. Losse vellen zijn geen veldboek.
- Het overleeft de tas. Hamer, loep, monsterzakjes en zuurflesje delen dezelfde zak.
Welk vel voor welk werk?
| Rite in the Rain 540F | Katoenen veldboek | Steenpapier B6 (KIVI) | |
|---|---|---|---|
| Vel | Gecoat houtpapier | Katoenrijk papier | Kalksteen met een klein deel HDPE |
| Water | Parelt af | Verdraagt vocht, regen trekt in | Neemt niets op |
| Ruitjes | Ja, plus referentiepagina's | Vaak ja | Nee, gelijnd op 7 mm |
| Potlood | Goed | Zeer goed | Zeer goed, schrijft donker |
| Scheurvast | Matig | Matig nat | Hoog |
| Kou | Klam vel wordt stijf | Klam vel wordt stijf | Blijft soepel, er zit geen vocht in |
| Einde leven | Oud papier volgens maker | Oud papier | Niet bij het oud papier |
De eerste kolom is terecht de standaard. Het gele boekje bestaat al decennia, heeft een korrelgroottekaart en een schaal achterin, en elke docent kent het. Steenpapier wint op twee punten die op een natte, koude dag zwaarder tellen dan een kaart achterin: het vel scheurt niet als het nat is, en het wordt niet stijf bij vorst, omdat er geen vezel is die vocht vasthoudt. Wat steenpapier precies is en hoe het gemaakt wordt staat apart beschreven.
Waarom je de zuurtest niet op de pagina doet
Elke geoloog heeft een flesje verdund zoutzuur bij zich. Een druppel op kalksteen bruist, want calciumcarbonaat reageert met zuur en geeft CO2 af. Ons vel is voor ongeveer 80 procent calciumcarbonaat. Een druppel uit dat flesje op de pagina bruist dus ook, en laat een dof plekje achter. Aardige demonstratie, slechte gewoonte. Test de steen, niet het boekje, en houd het flesje in een andere zak dan het veldboek.
Potlood, schets en correctie
Hard potlood, 2H of harder, is in dit vak de norm en op steenpapier werkt het beter dan op gecoat papier: grafiet grijpt het licht krijtachtige oppervlak en komt donkerder uit dan op hout. Gummen doe je niet, en op steenpapier is dat ook technisch onverstandig, want grafiet laat er makkelijker los dan op vezelpapier. Doorstrepen, nieuwe waarde ernaast, paraaf. Wil je toch met pen schrijven, dan een balpen; welke inkt wat doet staat in schrijft een gewone pen op steenpapier.
Voor schetsen op schaal is een gelijnde pagina een compromis. Het lijntje van 7 mm werkt als verticale schaal voor een profiel, niet als raster. Wie veel tekent houdt daarom vaak twee boeken bij: een geruit boek voor de schets, een gelijnd boek voor de beschrijving. Dat tweede boek is waar het onze past.
Archief en zon
Steenpapier bevat geen lignine en vergeelt dus niet, wat voor een veldboek dat twintig jaar in een doos ligt telt. Eén grens: direct zonlicht, maanden achtereen, breekt het bindmiddel af. In een la of een kast gebeurt er niets. Het vel vervormt pas boven de 120 graden, ver boven alles wat je in het veld tegenkomt.
Over de duurzaamheidsvraag zijn we kort: geen boom, geen proceswater, geen bleek, en op CO2 komen we hoger uit dan gewoon papier. De hele berekening staat in wij rekenden de CO2 van ons eigen notitieboek uit.
Veelgestelde vragen
Is steenpapier goed voor een geologisch veldboek? Voor beschrijvingen, metingen en natte ontsluitingen ja. Voor schetsen op schaal wil je ruitjes, en die hebben wij niet.
Kan ik de zuurtest op de pagina doen? Technisch bruist het, praktisch een slecht idee, want het laat een plek achter.
Welk potlood? Hard, 2H of harder. Op steenpapier komt het donkerder uit dan op gecoat papier, precies zoals dit vak het wil.
Hoe verhoudt het zich tot het gele Rite in the Rain-boekje? Ruitjes daar, scheurvastheid hier. De volledige vergelijking staat in steenpapier vs Rite in the Rain.
Vergeelt het in het archief? Nee, er zit geen lignine in, maar houd het wel uit direct zonlicht.
De korte versie
Een geologisch veldboek van steenpapier is een vel van kalksteen voor wie kalksteen beschrijft: potlood pakt donker, water trekt er niet in, het scheurt niet nat en blijft soepel in de kou. Het is gelijnd, dus voor schetsen op schaal houd je een geruit boek ernaast. En de zuurtest doe je op de steen.
Dus voor de volgende ontsluiting: welk boek gaat mee voor de beschrijving? Zie hoe ons B6-notitieboek van steenpapier een potloodlijn vasthoudt op een natte pagina. Geen boom, geen bleek, geen proceswater, en hier staat wat dat in cijfers wel en niet betekent.
Bronnen: Rite in the Rain Geological Field Notebook 540F, Geology.com: waterproof field books, Geologia365: waterproof geological field notebook in stone paper, Geomatics: survey field books and field notes, KIVI: wij rekenden de CO2 van ons eigen notitieboek uit